Những ngày cuối năm khi rừng Cát Tiên đang chuyển mình vào mùa khô, du khách đạp xe trên tuyến đường từ trung tâm hành chính về hướng Kơ Nia lữ quán, đoạn băng xuống con dốc thoải gần đến cổng Trung tâm Cứu hộ Gấu Free the Bears, có thể tình cờ bắt gặp những nhánh dây leo vắt vẻo, đung đưa buông thõng từ trên tán cây cao, treo lủng lẳng hàng tá quả tròn căng. Những quả này hình cầu tròn hoặc hơi bầu dục, to bằng quả bóng golf hay quả bi-a, màu cam, màu đỏ rực rỡ trông vô cùng bắt mắt, nổi bật trên nền lá xanh um và bầu trời xanh biếc.
Đó là quả của loài cây lâu xác (tên khoa học: Trichosanthes tricuspidata), một loài dây leo thuộc họ Bầu bí, thường mọc hoang dại trong các khu rừng nhiệt đới ẩm ướt như Cát Tiên. Ngoài tên gọi “lâu xác”, “re to” được liệt kê trong Danh mục Động-Thực vật Rừng Cát Tiên, có lẽ chúng được biết đến phổ biến hơn với cái tên dân dã, thô mộc là “cứt quạ lớn” hay “ổ quạ”. Cây đơm hoa kết quả trong khoảng từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm, quả xanh khi còn non, chuyển vàng – cam khi chín dần, chín đỏ từ khoảng cuối năm. Quả lâu xác chín nẫu có màu đỏ bầm đến nâu đỏ.
Quả thực, dân gian đã đặt tên cho loài này một cách trực quan sinh động dựa trên màu sắc và mùi vị của thịt quả: quả lâu xác chín có màu đỏ tươi rồi thẫm dần, bóp vỡ hoặc bổ ra sẽ thấy lớp thịt bên trong màu đen nhầy bao bọc lấy nhiều hạt nhỏ dẹt. Chính bởi màu đen, dính nhớp như phân chim và mùi hăng không mấy dễ chịu mà cây chết tên “dây cứt quạ”. Đôi khi người ta gọi chúng là dây cứt quạ lớn để phân biệt với một loài dây leo khác cùng tên tiếng Việt trong họ – Gymnopetalum cochinchinensis – có quả nhỏ hơn nhiều, dài và thon hơn. Cả 2 loài này đều được miêu tả lần đầu tiên bởi tác giả João de Loureiro (viết tắt: Lour) trong tập sách Flora Cochinchinensis.
Theo tác giả Phạm Hoàng Hộ trong tựa sách Cây cỏ Việt Nam, lâu xác phân bố rộng rãi ở Việt Nam, thường ở các vùng bình nguyên đến độ cao khoảng 100m, mọc hoang trong rừng thưa, ven rừng, bụi rậm. Ngoài Việt Nam, loài này còn được tìm thấy ở Ấn Độ, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia và Indonesia.
Trang Tra cứu Dược liệu cho biết, lâu xác là cây thuốc cổ truyền, có thể lấy rễ chữa tiêu viêm, giảm đau, hen, mụn nhọt, lở ngứa, quả dùng trị ho khan, thiên đầu thống, viêm mũi.
João de Loureiro (1717-1791) là một nhà truyền giáo dòng Tên, thầy thuốc, nhà cổ sinh vật học và đồng thời là nhà thực vật học người Bồ Đào Nha. Ông đã dành phần lớn cuộc đời mình ở Đông Nam Á, đặc biệt là tại Việt Nam và Đài Loan, nơi ông đã thu thập và mô tả nhiều loài thực vật mới đối với khoa học phương Tây.Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, “Flora Cochinchinensis” được hoàn thành vào năm 1788. 2 năm sau, Viện Hàn lâm Khoa học Bồ Đào Nha xuất bản tác phẩm thành 2 tập, vào năm 1790 tại Lisbon – chỉ 1 năm trước khi ông mất. Đây là một trong những công trình đầu tiên ghi chép về hệ thực vật của Đông Nam Á, đóng góp quan trọng vào sự hiểu biết về đa dạng sinh học ở khu vực này. Cuốn tự điển thực vật cũng đã được xuất bản bằng tiếng Việt dưới tựa “Thực vật Việt Nam” và được tái bản nhiều lần sau đó, cho đến nay vẫn còn giá trị tham khảo cao đối với giới chuyên môn lẫn cộng đồng những người yêu thiên nhiên, yêu cây cối ở Việt Nam.
Nguồn tham khảo:
1. Sách “Thực vật Đàng Trong” và chữ Quốc ngữ thế kỷ XVIII theo cách ghi của João de Loureiro – Võ Xuân Quế, trang Văn hóa Nghệ An.
2. Flora Cochinchinensis – João de Loureiro, 1790.
4. Cây cỏ Việt Nam, tập 1, mục 2295, trang 574 – Phạm Hoàng Hộ, Nhà xuất bản Trẻ, 1999.
5. Danh mục Động-Thực vật Rừng Cát Tiên
6. Tra cứu Dược liệu – Công ty TNHH Truyền thông Sức khỏe là Vàng.
7. Plants of the World Online | Royal Botanic Gardens Kew.
Thực vật trên thế giới trực tuyến
